خالصجات سلطنتى ، و غيره و مشكل به نظر مىرسد ، كه مهمترين شعب تشكيلات كشورى ، يعنى ماليه داراى چندين ديوان متمايز نبوده باشد ، چنان كه بعد در عهد خلفاى اموى و عباسى دارا شد « 1 » . در كتاب بلاذرى « 2 » نكاتى راجع به طرز كار در ديوانها خاصه در شعب مالى مسطور است ، مثلا مبلغ پول وصول شده را بصداى بلند در حضور شاه ميخواندند ، و استريوشان سالار همه ساله صورتى از عايدات ماليات‌هاى مختلف و وضع خزانه بحضور شاه عرض مىنمود ، و پادشاه آن را مهر ميفرمود . خسرو دوم ، كه بوى اوراق پوستى را دوست نداشت ، امر داد تا صورتحساب را روى كاغذى ، كه بزعفران و گلاب آغشته باشد ، بنويسند . وقتى پادشاه فرمانى صادر مىنمود ، دبير سلطنتى امر مزبور را در حضورش انشاء مىكرد ، و بعد براى بازرسى مستخدم ديگرى آن را در دفتر روزانهء خود ثبت مىنمود . اين دفتر روزانه را هر ماه مرتب مىكردند ، و پس از اين مدت آن را بمهرشاه ممهور كرده ، بگنجور مىسپردند . اصل فرمان را بمهردار شاه ميدادند ، و او آن را مهر كرده ، نزد كسى ميفرستاد ، كه مأمور اجراء آن بود . اين شخص فرمان را به طرز مطلوب و معمول منشيان ايران درمىآورد ، و اصل آن را نزد دبير مىفرستاد ، و دبير آن را بشاه تقديم مىكرد و سپس با دفتر روزانه خود مطابقه مىنمود ، آنگاه اگر مضمون هر دو يكى بود ، آن را در حضور شاه يا محرم‌ترين نديمان شاه مهر مىكرد و براى اجراء ميفرستاد . فرمان‌هاى سلطنتى و معاهدات و ساير اسناد دولتى را با مهرى ، كه عبارت

--> ( 1 ) - مقايسه شود با ص 143 و ص 155 اين كتاب . بنى اميه دفترى براى خراج و دفترى براى نگاهدارى حساب اجاره اراضى بيت المال داشتند . در زمان متوكل خليفه عباسى ديوانى براى خراج و ديوان ديگرى براى ثبت هزينه موجود بوده است . ( كرمر ، تاريخ تمدن شرق ؛ ichte des Orints Kremer Kulturgesch ، ج 1 ، ص 174 و 199 ) . ( 2 ) - بنقل از ابن مقفع ، ر ك نلدكه طبرى ، ص 354 ، يادداشت 3 .